Ταϊφά μας

Αχ πότι πσσιρισσκάτι τ’ ιστορία μας

Γω ιρέβου να ανγκέπσου του γιένους χ’μάνα-μ τ’μαρέα. Του λαχαρντί μας τια του πιάκουμ χτα άγρα τα ζαμάνια ντα κζέβαν Ρουμέι χτου Κριμ στα 1778 του χρόνου. Αρίσσκ κι λόμαβρ, τι μόνου τι πέρασαν τότι: φίκαν τα σπίτια τιν, όλου τιν ν’πλουσσία, τα χουράφια τιν, κι τα μουρμόρια τιν που έπιφταν καρδακί τιν κόζμους... Ντα δάκρις κι ντα μουρλόγια τοι φίκαν του αγαπιμένου τιν ν’Πατρίδα κι τζζουνάισαν σ ν’κζινιτία. Κι ος κόζμους χάθαν στα τα τα καταραμένου τα στράτις;...

Τ’ιστορία μας θα του πσσιρίσουμ χτα το τν’ώρα ντα έζνιν ς τ’Σαρτανά μάνα-μ πραπάπους Πατσατζζί Σάβας αντ’υνέκα-τ Λιμπιάδα κι ντα τέσιρα-τ μκρα: Πόλια, Μίσσα, Ολιμπιάδα κι Μαρούσια. Έζναν καλά, Σάβας ίσσιν ένα τκαν, κι πόρνιν καλά να δει ν’ταϊφά-τ.

Πας καλίς κι παρακάτς κόζμους χτ’Σαρτανά

Τίντσσκα πέρναναν τα χρόνια. Κι μία, ένα νύχτα τουν σσμο, κάποιος χτύπσιν στου γιαλί τιν, κι ίφεριν-τς άγρου χαπάρ. Μικρότερου-τ αδερφός Ιβάνς, ουλμέρα δάιν στου τσολ, κι ντα ίρζιν πσσιρίθιν μπραν κι χάσιν τ στράτα-τ σμα στου Τσουρμαλίχ. Ντα ίξιν Σάβας τα άγρα τα λόγια, κάτσιν πας τ’άλγου κι δάιν στου τσολ να τουν χαντραΐς. Του μ’πουρνό, ύρσιν λίγους τουν αδαρφό-τ, ζαμπουλνάισιν, κι στα τρία μέρις πέθανιν. Ήτουν τος μόνου 42 χουρνού.

Τι πέρασιν πουλά ζαμάν, ντα παράχουσιν Λιμπιάδα τουν άντρα-τς, πσσίρσαν ίρκανταν κόζμους κι ύρεβαν να-τς υρίς τα αντρικού-τς τα χρέιατα. Τιτκ κόζμους ήταν πουλοί. Τι πόρνιν να καμ υνέκα; Λιμπιάδα καμία-πα τι ζμίχκιντουν πις άντρα-τς τα δλίις, μα τα χρέιατα-τ χράσσκιντουν να τα δοκ. Όλα-πα δόκιν τα. Κι Πατσατζί του σπιτ-πα που έζνιν ν’ ταϊφά, βγάλισκαν ντου στου πόλιμου, μα Λιμπιάδα κσεγόραζιν του κανά δία-τρία φουρέις. Ν’ταϊφά τιν ίσσιν βαχτ οτ πέμναν πις του καρδακό τιν του σπιτ. Ας σπιτ τιν είχαν ένα όμουρφου κσλίτκου χτιτς. Ντα ήταν πις ν’ ταϊφά αρτρίχκα καπίτια, Σάβας βάλισσκιν πέσου φλιουρίτκα γκουμούσσα. Ατούτου του χτιτς ντα φλιουρία έκαμιν μέγα δλία κι χουράισιν όλου τιν ν’ταϊφά χτου γαριπλίχ.

Τούτου του χτιτς κόμα «ζει» πις ένα ταϊφά χτα Κατσαράνια. Κι είσσιν ένα τιάλο ιστορία. Λιμπιάδα πέμνιν ντα τέσερα μκρα κι έφταιν ντάμα να τα μεγαλούς σουστά, να μάθνι, τα κουρίτσα-τς-πα να τα καμ καλά προίκις. Του τκαν κόμα έφταιν δλία, μα τ’ έδουιν μεγάλο μπαρίςς, μα Λιμπιάδα ίβρισσκιν τσαρά κι βάλισσκιν πις του χτιτς φλιουρίτκα καπίτια.

Μίσσα του όμουρφου του ζίσμου

Μίσσας ντα μεγάλνιν, μαθένισσκιν στου μπαζάρ μιτρατζζής. Μα ένα ζαμάν ν’ ταϊφά-τ κι ολ χουμσσάδ είδαν οτ Μίσσας πσσίρσιν πλούσσκου μπαζαρέτκου ζίσμου. Πράτζιν θαγμαστκό ταγιάχ, γόραζιν κιρβά τσιγκάρκις, χτου μπαζάρ ίρζιν ς τ’Σαρτανά πις ν’καρέτα. Καμία-καμία του βραδί ντα σουρέφκανταν ταϊφασίλια, Μίσσας όμουρφα λάλνιν πας τ’σκρίπκα.

Μίσσα του όμουρφου κι του πλούσσκου του ζίσμου σ ένα σατ φανερώθιν. Το ήτουν τιρός στα 1917 του χρόνου. Λίντη μέρα πες τ’Σαρτανά σσούρζαν τα πούλις, κάθα μέρα μεταλάχκιντουν του ουκούμ ας τ’Σαρτανά, σίμουρ ίρκανταν – σπρουτσκ, αβρ – κότιν. Σ ένα μέρα Λιμπιάδα ίριπσιν να μετρίς τα καπίτια-τς, για να καμαρός ντα φλιουρία-τς. Ντα ίνκσιν του ναμλίδκου του χτιτς, Λιμπιάδα αγιάστιν… Του χτιτς ήτουν φτιουρούτσκου. Μίσσας ντα χράσσκιντουν καπίτια, βγάλισσκιν τουν πουρλού-τ, πέρισσκιν όσα ύριβιν φλιουρία, κι στέρα βάλισσκιν ντου στουν ντόπου-τ. Μίσσας ίφιριν μέγα χιτλίχ σ ν’ταϊφά-τ. Λιμπιάδα τι πόρσιν να του περάς τούτου του χιρλαϊζμό κι ζαμπουλνάισιν, κι το του χρόνου πέθανιν.

Το του ζαμάν κανίς-πα κανίνα τι νούνζιν. Άιτς κι πέμνιν πα Μίσσας λέφθερος. Τίπουτ-πα τι πλούγκαρσιν στα άγρα-τ τα δλίις τα έκαμιν ν’ταϊφά-τ. Τος ζμίχτιν ντου τιουνιούριου του νάμου, έφταιν δλία μιτρατζζής κι έσσιν ος τα 1955 του χρόνου.

Κατσαράν Σάβα ν’ταϊφά

Τώρα μεις θα πουμ πας μιγαλίτερι-τ αδερφή Μίσσα, παν τσάτσα-τ Λιμπιάδα, ατή ίσσιν μάνα-τς τ’ όνομα. Στα 1909 του χρόνου τη ραβουνιάστιν ντουν Σάβα Κατσαράν. Τος ήτουν χτου μέγα ν’ταϊφά, τα σπίτια τιν ήταν γιανασσά-γιανασσά. Τάτα-τ Γιώργος κι μάνα-τ Κατερίνα είχαν εξ πεδία κι δύα κουρίτσα. Μάνα-τ Κατερίνα ήτουν χτου ρούσκου ν’ταϊφά. Ντα ήτουν δύα χουρνού μάνα-τς πέθανιν, τάτα-τς πέμνιν σσήρας κι πήριν ρουμέκου υνέκα, πέρασιν να ζις ς τ’Σαρτανά. Του μκρο μεγάλνιν πις του ρουμέκου ν’ταϊφά. Ντα πέρασαν πουλά χρόνια, τα δύα-τς τα γάκις ίρκανταν χτου μπαζάρ να την ουχλαΐσνι, μα τη τι γρίκανιν-τς, μα πάντα-πα έσσιβιν του φτιαλ-τς.

Σάβα τάτα κακά πίστιβιν Θιγό, πάντα δάινιν σ ν’κιλσία, στ’λειτουργία. Ένα ζαμάν ήτουν στάροστας. Τος νιάσσκιντουν μόνου πας ν’ταϊφά-τ, πουλά δούλιβιν, κζένισσκιν έφταιν τα δλίις-τ τιριτιάτκα κι στα μεγόλα τα γιουρτιανά μέρις.

Το του ζαμάν Σαρτανιότ είχαν χουτράϊδα πίσου αχ τ’Σαρτανά. Πας κάθα μκρο πεδίτς έδουγαν πάτου, Ρουμέι είχαν πάντα-πα πουλά μκρα, κι αχ τα το-πα είχαν μεγόλα χουτράϊδα, κι ίλιγαν τα-πα μισαρέιας τ’όνομα σουρμπατζζή: Μάνταλου, Μπαλαμπάν, Γαϊτάν, Ρουκίτσα τ’χουτρά…
Κάθα άνοικς ολ Σαρτανιότ ταϊφασίλια τμάσσκανταν στ’χουτρά: έβζιγναν τ’ άλγα τιν, τα βόιδα, πέρισσκαν τα χνα τιν, τα πρόβατα, όλα τα θα έσπιρναν, τα λέτρια τιν, κι ταϊφασίλια τζουνάιβαν ς τ’χουτρά. Έσπιρναν σταρ κι καρθάρ. Είχαν μιλίσσα, έφταγαν τυρί, σμετάνα, καριάτ κι πούλναν τα στου μπαζάρ. Στα χόρις Ρουμέι ύρζαν αργός στουρουτιρί.
Σ τ’χώρα κόσμους φέρισσκαν μπασίμια του σταρ. Πις τ’αυλή τιν κόνουναν μπόλκου νερό, στέρα καλά ταπτάιβαν του – έφταγαν αλόν. Πας τα τούτου τ’αλόν τα υνέκις βάλισσκαν δύα γράδις τα σταρί τα διμάτια. Αντρ έβζιγκναν ένα άλγου κι το τράβανιν μεγάλο κι βαρύ αλουνί χαγιά πας τα διμάτια. Πκάτου πιμένισσκιν του σταρ. Ατό σόριβαν του, βάλισσκαν του πις αλουνί του κόσσκνου κι κουσσκίνζαν του. Του τιμίζκου του σταρ βάλισσκαν του πις τα αμπάρια, χτου άσσιρου έφταγαν σκίρντις, κι φάιζαν τα χνα τιν.

Ρουμέι χτα γιάσσκα τιν τα χρόνια έφταγαν τούτα τα δλίις. Μα Σάβας ύριβιν να μαθ. Πιχτά παρακάλνιν τ’μάνα-τ να τουν πιλίς να μαθ στου μπαζάρ. Το του ζαμάν Σάβας κι Λιμπιάδα αγαπίθαν κι πήραν τ’ένα ν’τάλου. Έζναν ας πεθερό-τ του σπιτ. Σάβας καλά ουστράισιν του ζίσμου-τ πις του τιουνιούριου ν’ταϊφά. Έφταιν δλία πις του τκαν, κι τ’ίσσιν ανάντι καλτερί να τζουναέβ ς τ’χουτρά κι να ουρνέφκιτ μσο χρόνου στου τσολ. Υνέκα-τ γιένισιν τουν τρία μκρα: τ’Ράγια, Βάλια κι τουν Κώστας.

Τα δρέφια-τ τι ζίλιβαν τουν στου καλό-τ του ζίσμου. Καμία, ντα ντράναναν χτ’μισαρέια τίγαλα μκούτσκους Ράγια μπράϊδιν τουν τάτα-τς τσιγκάρκις ύριβαν την να μπραϊς κανά δύα τα καρδακά-τς τα νταΐα-πα. Σάβα τα δρέφια τι είχαν βαχτ στου ζίσμου τιν. Όλα τιν τα πεδία πέλσαν ένια, φόρναν κότνα ζνάρια γιαν αλς ρουμέις. Μισσακός Γιάσσας δάιν στου ντουγκούςς στα 1914 του χρόνου. Αραλάισιν του μπδαρ-τ κι το πέμνιν κουντό. Τος είσσιν του ατό μέγα πόνου. Λίντη μέρα κάθιντουν πέσου, έπλικνιν κάλτσις κι πλόμζιν. Άιτς υνέκα-πα τι πήριν. Πέθανιν ντα ήτουν τράντα εξ χουρνού.

Άλους αδαρφό-τ Κουσταντίνς – τος-πα ήτουν στου ντουγκούςς κι κατέιν στου πλεν ς τ’Γερμάνια. Ντα πραέφτιν του πόλιμου τος ατεί πήριν υνέκα, είσσιν δύα κουρτσίτσα. Μα κακά ρουθίμανιν, ύριβιν να δει τ’μάνα-τ, τουν ντάτα-τ, τα δρέφια-τ… Κι ένα ζαμάν ήρτιν ς τ’Σαρτανά, μα απίσου άρτα τι πέλσαν τουν, το ήτουν στα 1926 του χρόνου. Αδώ ς τ’ Σαρτανά έκαμιν τιουνιούριου ταϊφά.

Άλους – Κυρίλς πήριν όμουρφου υνεκίτσα, κι είσσιν δύα κουρτσίτσα. Μα τος ίβριν παρακάτους αγιαχτάσς, δάιν ντάμα τιν, κάπου έκαμιν τιουνιούριου ταϊφά κι πήριν τ’ένα-τ του μκρο αχ του πρότου-τ ν’ταϊφά. Τη τι πόρσιν να του περάς τούτου ν’ντρουπή κι τρελόθιν.

Μεγαλήτερη-τ αδερφή Μαρία πήριν άντρα κάπιονα Σαλγκάν, μα πουλά τοι τι έσσαν κι χουρίσταν. Μαρία τι πόρσιν να του περάς ατό του έπαθιν, πουλά έκλιιν κι πέθανιν στα σαράντα δύα-τς τα χρόνια. Στέρα πέθαναν τα δύα-τς τα μκρα-πα – Ράγια κι Γιάσσας.

Ράγια-ς τα γιάσσκα τα χρόνια

Τώρα ς υρίσουμ στου μκούτσκου του κουρτσίτς – στ’Ράγια. Πέρασαν τα μκρουθείς-τς πις του καλό του ζίσμου κι ντου μέγα το αγάπη αχ ν’ταϊφά-τς. Τώρα τι νίστιν μουρφούλα. Στα γιουρτιανά τα μέρις φόρνιν όμουρφα φιστάνια πλουμζμένα ντα φλιουρίτκα τα ράματα. Τα γιάσσκα τα κουρίτσα στα ιμπιρνά τα χρόνια είχαν ένα αντέτ: στα σσουμκέσσα τα βραδείς σουρέφκανταν ς κανά κουρτσί του σπιτ, πλούμζαν, έφταγαν ρόκα, πουλά ζντίχαναν, τραγόδαναν. Τα γιαλία τιν τι φσάλναν τα ντα χαπάχια. Τα πεδία-πα σουρέφκανταν πκας τα γιαλία κι βέλγκζαν πάνου τιν, λαχάρντιβαν πας τα κουρίτσα, κι μπέλιζαν στουν δαφτό τιν υνέκις. Τούτα όλα τα τσφουτλίχια ήξιραν τα τα κουρίτσα.

Ντα έμουσιν Ράγια δικάξ χρόνια πέλσαν την στου μπαζάρ σ ένα τσφούτκου υνέκα να μαθ ράφτρα. Ντα τακά-τς τα καπίτια, τι τσάλκα έμαθιν στου μπαζαριέτκου του ζίσμου. Έραφτιν του δαφτό-τς ακυρβά φουρισίις, φόρνιν κουντά φιστάνια, έφταιν μπαζαριέτκου χτίνιζμα, μανικιούρ. Τάτα-τς γόρασιν την ακυρβό ράφτρο μασσίνκα, πας πούγιου στέρα έραφτιν κι φόριαζιν όλου-τς ν’ ταϊφά.

Ράγια φίλαιν τουκό-τς του βαχτ, κι βρέθιν παλίκαρους, τις νίκουσιν τουκό-τς του τιμίζκου γιαν ντου τσιτσάκ όμορφου ν’καρδία.

Κουσμάς ήτουν Μάνταλου Μίτρου κι Μπουκία-ς το παιδί. Τοι είχαν μέγα ταϊφά – πέντι πεδία κι τρία κουρίτσα.

Μπουκία είσσιν δύα αδρέφια, κι ντα ήταν τοι κόμα γιάσσκα κουρίτσα, Μαρία έπαθιν ένα φανταστικό σσε, πούγιου έσουσιν ος τουκό μας τν’ ώρα.

Ν’πστία-τς έκαμιν την καλά

Το του χρόνου πέρνανιν γιαν τα πάντα. Λίντη μέρα τα κουρίτσα κι τα πεδία έφταγαν δλία στα χουράφια τιν. Του βραδί σουρέφκανταν μέσα στου χουριό κι ιγκλίνεβαναν: πιάνισσκαν σσερ-σσερ κι τραγόδαναν ιμπιρνά τραγόιδα. Μα ένα ζαμάν – στουρουτιρί Μαρία έπαθιν κακό. Βαρέια ζαμπουλνάισιν κι τι σκούτιντουν χτου κρεβάτι. Τα λάτσα τι λαφρένισσκαν τουν πόνου-τς τικμίλ.

Ένα μέρα ν’ταϊφά-τς δάβαν να πουρεφτούν στα χουράφια τιν. Τ’Μαρία φίκαν την μοναχή-τς πέσου, κι απ όξου κούλδουσαν του σπιτ. Κι ντα ίρσαν ουξουπίσα, Μαρία είπιν-τς: ότι έμπιν πέσου γιέρους άθαρπους ντα σπρούτσκα τα ένια κι είπιν τι να καμ, κι να νιστεί καλά. Κανείς τιν-πα τι πίστιπσιν του, ότι πόρνιν να μπει άθαρπους πις του κλεδουμένου του σπιτ. Μα πσσίρσαν να κάμνι τα τα φανταστίκα τα δλίις τα είπιν πάπους.

Σ τ’ άλου τ’μέρα, τουν πιρνό γουργά ος να σκουθί ίλιους, τα κουρίτσα δάβαν στου πουτάμ μαρέα κι ίβραν του πιγάδ χ πούγιου πίραν νερό αχ ολς γουργά, στέρα σόριπσαν χουρτάρια τα είπιν γιέρους. Ντα ίρταν στο σπιτ τιν, τ’Μαρία κάτσσαν την στου γιαλί σ ανατολί μαρέα. Έβρασαν τα χουρτάρια πις πιγαδί το νερό. Ντα σκόθιν ήλιους κι φουσαράισιν τ’ μπούλιμα που ήτουν Μαρία, έβγαλαν πκαχ τουκό-τς του μαξλάρ μκούτσκου κομάτι χαρτί ντα μαγικά τα λόγια. Τα κουρίτσα δάβασαν τούτα τα λόγια, στέρα έκαψαν του χαρτί-τς κι του σαχτάρ-τ τάραξαν του ντα βραστά τα χουρτάρια. Του κουρίτς έπνιιν του μιστικό ν’τάραγμα, κι γάλια-γάλια σκόθιν στου μπδαρ.

Στέρα έκαμαν ταϊφάϊδα κι Μαρία, κι τα δρέφια-τς-πα.

Κουσμά του ζίσμου

Στα 1905 του χρόνου Ρουμέις άρτα τι έδουγκαν πάτου ντα ινισσκάτανταν ς ν’ταϊφά πεδίτσα κι άρτα πέρισσκαν-τς στρατιώτις. Στα 1914 του χρόνου πήραν στου πόλιμου Ντιμίτρι κι Μπουκία-ς τα πεδία, τουν Λιβόν – 22-χρονών, κι τουν Χρίστου – 19 χρονών. Ντα θα δάβαν στου κακό, τα πεδία πικρά έκλιγαν, ανγκάλζαν τ’μάνα τιν κι ίλιγαν οτ τι θέλνι να σκουτουθούν… Τα πεδία τι ύρσαν χτου ντουγκούςς. Χ’ ατό τν’ώρα πις ν’ταϊφά τιν τι είδαν άλου μέγα χαρά… Μάνα τιν Μπουκία πουλά χρονς μουρλόγανιν τα πεδίτσα-τς...

Μπουκία-ς του μεγαλίτερο του κουρίτς Λένκα πήριν άντρα τουν Κιριάκοβ Νέστορ ντα ήτουν δεκάξ χρον. Είσσιν μέγα ταϊφά. Τ’ ένα-τς του πεδί – Λιβόνς ίντουν γνωστός ρουμέικους ποιητής.

Ντιμίτρης κι Μπουκία είχαν χουτρά, που δούλεβιν ντα μκρα τιν, μα γάπανιν κι του μπαζαρλίχ. Στα ρουμέικα τα χόρις πούλνιν πρόβατα, πούγια γκόραζιν τα χ’Καλμίκια. Ντα ύρσιν μία χτου μπαζαρλίχ, ίφιριν πίσου-τ ένα καμίλ χν’ Καλμίκια. Σαρτανιότ καμία-πα τι είδαν τίτκου πράμα, μα ίξιραν του ρουμέικου-τ όνομα – καμίλ.

Ντα μεγάλνιν Γιούχιμς πσσίρσιν να καμ γιαρντίμ τουν τάτα-τ. Τόνα καλά ήξιραν Σαρτανιότ ότι είσσιν μέγα δείνα. Ντιμίτρι τα πεδία όλτιν-πα ήταν δυνατοί. Του μεγαλίτερο-τ το πεδί – Λιβόνς, τίνα σκουτόθιν στου ντουγκούςς, πάντα-πα ήτουν νικιτός ντα πουλόμζιν στου ρουμέικου του κουρέςς. Ένας άθαρπους, αν τίνα ήτουν Λιβόνς στου ντουγκούςς, ντα ίρσιν ς τ’Σαρτανά ζντανός, είπιν τουν νταή-μ ένα ιστορία: μία έκαμαν πόλιμο τα πεδία-στρατιώτις χτα δύα πόλκις. Έμπρου στουν Λιβόν κζέιν Ρούσους μπογκατίρς. Πουλά ώρα πουλόμζαν τα πεδία. Ρούσους έβαλιν κάτου τουν Λιβόν, κι τος στέρα έκλιιν, ότι πρώτη φορά έβαλαν τουν κάτου.

Στα 1922 του χρόνου πέθανιν Ντιμίτρης. Τότι Γιούχιμς πέμνιν ς τάτα-τ τουν τόπου. Τος ήξιριν τάτα-τ τ’δλία κι καλά πουρέφκιντουν. Χτα το τν’ώρα κζέιν στου φως πις τ’Σαρτανά Κουσμάς.

Τίγαλα παντρέφταν Κουσμάς κι Ράγια

Κουσμάς ήτουν κακός τσαπίξ, ήξιριν πουλά ρουμέικα τραγόιδα, καλά τραγόδανιν. Χτα το-πα τόνα κι τα αγιαχτάσσα-τ πάντα-πα κάλιγαν στου ντουγκούν να ίννι παραγαμπρίδ. Αν τι χούλζαν ντουν στου ντουγκούν, τος ίρκιντουν ατεί κι έφταιν χαβγκά. Πις τουκό-τ τ’μισαρέια γιασσλάρ καμία-πα τι χούλζαν, τι έβριζαν, τος κάθα ίνα βάλισκιν στουν ντόπου-τ.

Ήταν πεδία τις τι έφταγαν του σαμπούρ τακά-τ τα δλίις, κι ίβρισσκαν μαανά να τουν κάμνι κακό. Κάποια φορά Κουσμάς πήριν χαπάρ - τουν αγιαχτάσσ-τ τουν Μίσσα Χαγιά κακά κούπανσαν τουν, κι πέταξαν τουν πις του τσχουρ ντα χαγιάϊδα. Κουσμάς ντουν γάκα-τ Γιούχιμ δάβαν στα το τουν ντόπου, κι ίβραν τουν μσοπουθαμένους. Πίγαν ντου στου σπιτ-τ. Το τ’βραδί ίβραν χαμπατλίδς κι κακά σσουπαλάισαν-τς.

Κουσμάς βάστανιν ς ν’καρδία-τ κι καλά γρίκουμα. Τος αγνόρσιν τ’Ράγια Κατσαράν κι νούνζιν να παντρευτεί. Τάτα-τς τι ίθιλιν να δοκ ν’κορ-τ στουν Κουσμά, μα τος τι φίκιν του θάρουτς-τ.

Τα κουρίτσα κι τα πεδία τότι σουρέφκανταν του βραδί σ έναν ντοπ ς κανά σπιτ κι ιγκλίνεβαναν. Ίρτιν ώρα στα δώδεκα. Κζέβαν ολ όξου. Ένα γόρας Ράγια ίδιν τίγκαλα ς τουκό-τς τ’μαρέα έρκνι πεδία κι μέσα τιν ήτουν Κουσμάς. Τι δόχτιν, μα το τν’ώρα τα πεδία χούνσαν την, σκέπασαν δήλσαν-τιν αν τ’γούνα, έβαλαν την πις ν’τσανά κι τζουνάισαν. Ντα ήρτιν νου-τς – βρέθιν πις Γιούχιμ του σπιτ. Ράγια κακά έκλιιν οτ έπαθιν τίτκου σσε. Πιλάικα – Γιούχιμ υνέκα, τίντσκα ζντίχανιν ντάμα-τς, έδουιν την ρατλίχ. Τουν πουρνό είπαν τουν τάτα-τς – τι έπαθιν Ράγια. Το τ’μέρα Κατσαράν Σάβας πήριν ν’κορ-τ στο σπιτ. Στα ιμπιρνά τα χρόνια, ντα έκλιφταν του κουρί πιχ ν’ταϊφά, κόσμους είχαν του μέγα ντρουπή. Σάβας τότι τι πόρνιν τίπουτ-πα να καμ κι πσσίρσαν τα ραβόνις.

Άιτς παντρέφταν ντέντα-μ Κουσμάς κι μπάμπα-μ Ράγια, ινίθαν πέντι μκρα, τρία κουρίτσα κι δία πεδία.

Μετάφραση

Σελίδες οικογενειακής μνήμης

Η ιστορία του γένους της μητέρας μου, της Ολυμπιάδας Χατζίνοβα, κόρης του Κοσμά, το γένος Μανταλίτς, δεν αρχίζει για εμάς από εκείνη τη μακρινή ημέρα, όταν οι πρόγονοί μας εγκατέλειψαν την Κριμαία το 1778. Για εκείνη την εποχή δεν έχουν σωθεί σχεδόν καθόλου αξιόπιστες οικογενειακές μαρτυρίες. Έμειναν μόνο οι παραδόσεις για τα εγκαταλελειμμένα σπίτια, τον δρόμο προς το άγνωστο και τα δάκρυα όσων αποχωρίζονταν για πάντα τη γενέθλια γη.

Οι οικογενειακές αφηγήσεις αρχίζουν περίπου από το δεύτερο μισό του δέκατου ένατου αιώνα, όταν στο Σαρτανά ζούσαν ο προπάππους της μητέρας μου, ο έμπορος Σαβέλι Πατσατζής, και η γυναίκα του, η Ολυμπιάδα. Είχαν ένα μικρό μαγαζί, ζούσαν με άνεση και μεγάλωναν τέσσερα παιδιά: την Πόλια, τον Μιχαήλ, την Ολυμπιάδα και τη Μαρούσια.

Ο Σαβέλι Πατσατζής και το κασελάκι με τα χρυσά ρούβλια

Η ήρεμη ζωή της οικογένειας διακόπηκε απότομα μια χειμωνιάτικη νύχτα. Κάποιοι συγχωριανοί χτύπησαν το παράθυρο και έφεραν μια ανησυχητική είδηση: ο μικρότερος αδελφός του Σαβέλι, ο Ιβάν, είχε χαθεί μέσα στη χιονοθύελλα στον δρόμο από το γειτονικό Τσερμαλίκ. Ο Σαβέλι σέλωσε αμέσως το άλογό του και ξεκίνησε να τον αναζητήσει. Τα ξημερώματα επέστρεψε άπραγος. Δεν κατάφερε να βρει τον αδελφό του, ενώ ο ίδιος κρύωσε βαριά. Λίγες ημέρες αργότερα πέθανε από πνευμονία. Ήταν μόλις σαράντα δύο ετών.

Πριν προλάβει η Ολυμπιάδα να συνέλθει από τη θλίψη της, άρχισαν να έρχονται άνθρωποι που δήλωναν πιστωτές του νεκρού συζύγου της. Η ίδια γνώριζε ελάχιστα για τις υποθέσεις του Σαβέλι, αλλά αναγκάστηκε να πληρώσει. Μετά τους πρώτους ήρθαν άλλοι, και ύστερα άλλοι ακόμη. Τα χρήματα από το μαγαζί έφευγαν γρήγορα, και το σπίτι χρειάστηκε αρκετές φορές να υποθηκευτεί και να εξαγοραστεί ξανά. Την οικογένεια έσωσε ένα ξύλινο κασελάκι, στο οποίο φύλαγαν προνοητικά χρυσά ρούβλια.
Αυτό το κασελάκι θα εμφανιζόταν άλλη μια φορά στην οικογενειακή ιστορία, όχι πια ως σωτηρία, αλλά ως σημάδι συμφοράς.

Η όμορφη ζωή του Μιχαήλ

Όταν ο γιος της Ολυμπιάδας, ο Μιχαήλ, μεγάλωσε, άρχισε ξαφνικά να ζει με μεγάλη άνεση. Σπούδασε λογιστής, πηγαινοερχόταν από την πόλη στο Σαρτανά με άμαξα, κρατούσε μπαστούνι, κάπνιζε ακριβά τσιγάρα, έκανε μανικιούρ και τα βράδια έπαιζε όμορφα βιολί. Άρχισε να ζει με αστικό τρόπο, του άρεσε να ντύνεται κομψά και να εντυπωσιάζει τους γύρω του.

Το μυστικό αυτής της ξαφνικής ευημερίας αποκαλύφθηκε στο ταραγμένο 1917. Η εξουσία στο χωριό περνούσε από τη μία πλευρά στην άλλη, και στα περίχωρα του Σαρτανά ακουγόταν το κροτάλισμα του πολυβόλου. Μια μέρα η Ολυμπιάδα πλησίασε το κασελάκι και το άνοιξε. Κοίταξε μέσα και είδε πως δεν είχε απομείνει σχεδόν καθόλου χρυσάφι. Όλο αυτό το διάστημα, ο Μιχαήλ αφαιρούσε κρυφά τα βράδια τον πάτο από το κασελάκι, έπαιρνε σιγά σιγά τα χρυσά ρούβλια και τα ξόδευε, ώσπου οι οικογενειακές οικονομίες σχεδόν εξαφανίστηκαν.

Από αυτό το χτύπημα η Ολυμπιάδα αρρώστησε βαριά και σύντομα πέθανε. Ο Μιχαήλ, από την άλλη, κατάφερε να προσαρμοστεί στη νέα εξουσία, έπιασε δουλειά ως λογιστής σε εργοστάσιο και έζησε μέχρι το 1955.

Η οικογένεια Κατσαράν

Η συνέχεια της ιστορίας του γένους μας συνδέεται με τη μεγαλύτερη αδελφή του Μιχαήλ, την Ολυμπιάδα, που είχε πάρει το όνομα της μητέρας της. Το 1909 παντρεύτηκε τον Σαβέλι Κατσαράν, ο οποίος ζούσε δίπλα, στη μεγάλη αγροτική οικογένεια του Γρηγόρη και της Κατερίνας Κατσαράν.
Η Κατερίνα καταγόταν από ρωσική οικογένεια. Όταν ήταν δύο ετών, πέθανε η μητέρα της. Λίγο αργότερα ο πατέρας της παντρεύτηκε μια Ρουμέισσα και μετακόμισε στο Σαρτανά. Έτσι η Κατερίνα μεγάλωσε από μικρή σε ρουμέικο περιβάλλον. Όταν, πολλά χρόνια αργότερα, την επισκέπτονταν από τη Μαριούπολη τα μεγαλύτερα αδέλφια της, εκείνη δεν μπορούσε πια να καταλάβει καλά τη γλώσσα τους. Στο Σαρτανά, ωστόσο, εξακολουθούσαν να τη θεωρούν Ρωσίδα και μάλιστα την κατηγορούσαν ότι δεν ήξερε καλά ρωσικά.

Ο Γρηγόρης, ο πατέρας του Σαβέλι, ήταν θρησκευόμενος άνθρωπος, πήγαινε στις εκκλησιαστικές ακολουθίες και για ένα διάστημα υπήρξε ακόμη και επίτροπος της εκκλησίας. Όμως το κύριο στήριγμα της ζωής του παρέμενε η σκληρή αγροτική εργασία.

Εκείνα τα χρόνια οι κάτοικοι του Σαρτανά είχαν μεγάλα αγροτικά κτήματα, τα λεγόμενα χουτόρια. Σύμφωνα με την τάξη που ίσχυε τότε, στους Ρουμέους παραχωρούσαν γη για κάθε αγόρι της οικογένειας. Οι οικογένειες ήταν πολύτεκνες, γι' αυτό και οι εκτάσεις γης συχνά γίνονταν πολύ μεγάλες. Αυτά τα χουτόρια συνήθως τα ονόμαζαν με τα οικογενειακά παρατσούκλια ή επώνυμα των ιδιοκτητών τους: Μαδαλού, Γκαϊτάν, Ρουκίτσα και άλλα παρόμοια ονόματα.

Κάθε άνοιξη η οικογένεια έπαιρνε τα ζώα, τα εργαλεία και τον σπόρο και πήγαινε στο χουτόρι. Εκεί έσπερναν σιτάρι και κριθάρι, διατηρούσαν μελίσσια, έφτιαχναν μυζήθρα, ξινή κρέμα και βούτυρο, τα οποία τα πήγαιναν για πούλημα στην πόλη. Αργά το φθινόπωρο επέστρεφαν στο χωριό με κάρα φορτωμένα σιτηρά.

Στην αυλή, σε ένα ειδικά πατημένο μέρος που ονομαζόταν «αλόν», οι γυναίκες έστρωναν σε δύο σειρές τα χρυσά στάχυα, έτσι ώστε τα κεφάλια τους να κοιτούν προς την ίδια κατεύθυνση. Ύστερα οι άντρες έζευαν το άλογο, που τραβούσε γύρω γύρω την αλωνιστική πέτρα, το «αλούνι χαγιά», χωρίζοντας τον σπόρο από τα στάχυα. Το σιτάρι που προέκυπτε το κοσκίνιζαν με ένα δερμάτινο κόσκινο, το «αλούνι κόσκνου», και το αποθήκευαν στους αχυρώνες για πώληση ή για χρήση της οικογένειας. Το σανό, στοιβαγμένο σε θημωνιές, τον κρατούσαν για χειμερινή τροφή των ζώων. Έτσι η σκληρή αγροτική εργασία μετατρεπόταν σιγά σιγά σχεδόν σε οικογενειακή τελετουργία, στο κλείσιμο του ετήσιου κύκλου.

Ο Σαβέλι γνώριζε αυτή τη δουλειά από παιδί και ονειρευόταν μια άλλη ζωή. Ήθελε να φύγει στην πόλη, να σπουδάσει, να γλιτώσει από τον ατέλειωτο μόχθο της γης. Αλλά η αγάπη του για την Ολυμπιάδα άλλαξε τη μοίρα του. Παντρεύτηκαν, ο Σαβέλι πήγε να μείνει στο σπίτι του πεθερού του και ανέλαβε τις εμπορικές δουλειές της οικογένειας Πατσατζή. Απέκτησαν τρία παιδιά: τη Ραΐσα, τη Βαλεντίνα και τον Κωνσταντίνο.

Άλλοι κλάδοι της οικογένειας Κατσαράν

Ο Σαβέλι είχε αρκετούς αδελφούς και μία αδελφή, και η μοίρα πολλών από αυτούς δεν ήταν εύκολη. Ο μεσαίος αδελφός, ο Ιάκωβος, επιστρατεύτηκε το 1914. Επέστρεψε στο σπίτι βαριά τραυματισμένος: το ένα του πόδι είχε γίνει αισθητά πιο κοντό από το άλλο. Αυτό το σωματικό ελάττωμα τον βάραινε πολύ. Ο Ιάκωβος σπάνια έβγαινε από το σπίτι, περνούσε πολλές ώρες στο δωμάτιό του, έπλεκε κάλτσες και κεντούσε. Δεν δημιούργησε ποτέ οικογένεια και πέθανε σε ηλικία τριάντα έξι ετών.

Ένας άλλος αδελφός, ο Κωνσταντίνος, πήγε επίσης στο μέτωπο το 1914, αιχμαλωτίστηκε στη Γερμανία και έμεινε εκεί μετά το τέλος του πολέμου. Παντρεύτηκε και απέκτησε δύο κόρες. Σύντομα όμως τον τράβηξε ξανά η πατρίδα. Θέλησε να δει τους γονείς του και το χωριό του. Όταν έφτασε στο Σαρτανά, δεν μπόρεσε πια να επιστρέψει στη Γερμανία. Οι σοβιετικές αρχές δεν του επέτρεψαν να φύγει από τη χώρα. Έμεινε λοιπόν στον τόπο του, παντρεύτηκε για δεύτερη φορά το 1926 και άρχισε μια νέα ζωή.

Ο αδελφός του, ο Κύριλλος, στην αρχή ζούσε κι αυτός μια συνηθισμένη οικογενειακή ζωή. Παντρεύτηκε μια όμορφη κοπέλα και απέκτησαν δύο κόρες. Ύστερα από μερικά χρόνια όμως ο Κύριλλος έμπλεξε με ύποπτες παρέες, έφυγε από το χωριό και έκανε άλλη οικογένεια. Τα παιδιά από τον πρώτο γάμο τα μοίρασαν στους συγγενείς, ενώ η πρώτη του γυναίκα, ύστερα από τη μεγάλη λύπη που πέρασε, έχασε σιγά σιγά τα λογικά της.

Η μεγαλύτερη αδελφή, η Μαρία, παντρεύτηκε έναν νέο με το επώνυμο Σαλγκάν. Στην οικογένεια γεννήθηκαν μια κόρη και ένας γιος, αλλά η οικογενειακή ευτυχία αποδείχτηκε σύντομη. Το ζευγάρι χώρισε, και η Μαρία βίωσε πολύ βαριά τον χωρισμό. Οι συγγενείς θυμούνταν πως καθόταν με τις ώρες δίπλα στη σόμπα και έκλαιγε. Στα σαράντα δύο της χρόνια η Μαρία πέθανε, και λίγο αργότερα πέθαναν και τα δύο μικρά παιδιά της, η Ράγια και ο Γιάσα.

Τα νεανικά χρόνια της Ραΐσας

Ας επιστρέψουμε όμως στη μικρή Ραΐσα. Μεγάλωνε μέσα στην άνεση και στην αγάπη της οικογένειας. Σύντομα έγινε πραγματική καλλονή. Στις γιορτές η Ραΐσα φορούσε όμορφα φορέματα, κεντημένα με χρυσά σχέδια.

Οι νεαρές κοπέλες εκείνα τα χρόνια είχαν το δικό τους έθιμο. Τα βράδια συγκεντρώνονταν στο σπίτι κάποιας φίλης, κεντούσαν, έγνεθαν, έπλεκαν, κουβέντιαζαν και τραγουδούσαν. Άφηναν τα παράθυρα ανοιχτά, και τα αγόρια πλησίαζαν, αστειεύονταν, μιλούσαν με τα κορίτσια και διάλεγαν τις μελλοντικές τους νύφες. Φυσικά, τα κορίτσια γνώριζαν πολύ καλά αυτά τα τεχνάσματα και προσπαθούσαν να δείξουν τον καλύτερό τους εαυτό.

Στα δεκαέξι της χρόνια οι γονείς έστειλαν τη Ραΐσα στη Μαριούπολη να μάθει την τέχνη της μοδίστρας. Εκείνη προσαρμόστηκε γρήγορα στη ζωή της πόλης, έραβε για τον εαυτό της όμορφα φορέματα, φορούσε κοντά φορέματα, έφτιαχνε τα μαλλιά της και έκανε μανικιούρ. Οι γονείς της αγόρασαν μια ακριβή ραπτομηχανή για τα μέτρα της εποχής, με την οποία αργότερα έραβε ρούχα για όλη την οικογένεια.

Έτσι κυλούσαν τα νιάτα της Ραΐσας, μέχρι που μια μέρα την πρόσεξε ένας δυνατός και αποφασιστικός νεαρός από το Σαρτανά, ο Κοσμάς Μανταλίτς.

Οικογενειακή παράδοση για τη Μαρία

Πριν περάσουμε στην ιστορία του ίδιου του Κοσμά, αξίζει να θυμηθούμε μια οικογενειακή παράδοση που μεταδιδόταν στο γένος της μητέρας του, της Μπουκίας. Η Μπουκία είχε δύο αδελφές, και με τη μία από αυτές, τη Μαρία, συνέβη στα νιάτα της κάτι θαυμαστό.

Εκείνη η χρονιά κυλούσε όπως συνήθως: την ημέρα τα κορίτσια δούλευαν στο χωράφι, και τα βράδια μαζεύονταν με τους συνομήλικούς τους στο κέντρο του χωριού, πιάνονταν χέρι χέρι και τραγουδούσαν παλιά ρουμέικα τραγούδια. Όταν όμως το καλοκαίρι πλησίαζε στο τέλος του και οι μέρες μίκραιναν, μια βαριά αρρώστια καθήλωσε τη Μαρία στο κρεβάτι για πολύ καιρό. Μέρα με τη μέρα η κατάστασή της χειροτέρευε, και κανένα φάρμακο δεν της έφερνε ανακούφιση.

Μια μέρα οι αδελφές της έφυγαν για το χωράφι και, όπως συνήθως, κλείδωσαν την άρρωστη μόνη της στο σπίτι. Όταν επέστρεψαν, η Μαρία τους διηγήθηκε ότι την είχε επισκεφθεί ένας ασπρομάλλης γέροντας με μακριά γενειάδα και της είχε εξηγήσει τι έπρεπε να κάνει για να γίνει καλά. Φυσικά, καμία δεν πίστεψε ότι ένας άνθρωπος μπορούσε να μπει σε κλειδωμένο σπίτι, όμως οι αδελφές αποφάσισαν να ακολουθήσουν τη συμβουλή του.

Το επόμενο πρωί σηκώθηκαν πριν ακόμη ανατείλει ο ήλιος και πήγαν στο ποτάμι. Εκεί πήραν νερό από μια πηγή που χυνόταν σε αυτό, πριν προλάβει να πάρει νερό οποιοσδήποτε άλλος συγχωριανός, και μάζεψαν τα βότανα που είχε υποδείξει ο γέροντας.

Επιστρέφοντας στο σπίτι, έβαλαν τη Μαρία να καθίσει δίπλα στο παράθυρο που έβλεπε προς την ανατολή και έβρασαν τα βότανα στο νερό της πηγής. Όταν οι πρώτες ακτίνες του ήλιου φώτισαν τους τοίχους του δωματίου, οι αδελφές έβγαλαν κάτω από το μαξιλάρι ένα χαρτί με γραμμένα τα λόγια ενός ξορκιού. Τα διάβασαν, ύστερα έκαψαν το χαρτί και ανακάτεψαν τη στάχτη με το αφέψημα που είχαν ετοιμάσει. Η Μαρία ήπιε αυτό το θεραπευτικό ρόφημα και σύντομα άρχισε να αναρρώνει.

Μετά από αυτό, τόσο η Μαρία όσο και οι αδελφές της έκαναν δικές τους οικογένειες.

Η οικογένεια Μανταλίτς

Ο Κοσμάς ήταν το έκτο παιδί στην οικογένεια του Δημήτρη και της Μπουκίας Μανταλίτς. Γεννήθηκε το 1905, όταν στους Ρουμέους δεν παραχωρούσαν πια νέα αγροτεμάχια και είχε αρχίσει η στράτευσή τους.

Το 1914 επιστρατεύτηκαν για τον πόλεμο δύο μεγαλύτεροι αδελφοί του, ο εικοσιδυάχρονος Λεβόν και ο δεκαεννιάχρονος Χρίστο. Πριν φύγουν από το σπίτι και ξεκινήσουν για να συναντήσουν τη συμφορά, έκλαιγαν, αγκάλιαζαν τη μητέρα τους και έλεγαν πως δεν ήθελαν να πεθάνουν. Δεν επέστρεψαν από τον πόλεμο. Από τότε η χαρά έλειψε από την οικογένεια. Η μητέρα τους, η Μπουκία, θρηνούσε τους γιους της για πολλά χρόνια.

Η μεγαλύτερη αδελφή του Κοσμά παντρεύτηκε τον Νέστορα Κιριάκοφ στα δεκαέξι της χρόνια. Απέκτησε μεγάλη οικογένεια. Ένας από τους γιους της, ο Λεβόν, έγινε γνωστός ρουμέος ποιητής.

Ο πατέρας του, ο Δημήτρης, ασχολούνταν με το αγρόκτημα και εμπορευόταν πρόβατα, τα οποία αγόραζε στην Καλμουχία. Μια φορά μάλιστα έφερε στο Σαρτανά μια καμήλα, προκαλώντας την έκπληξη των συγχωριανών. Δεν είχαν ξαναδεί ποτέ τέτοιο ζώο, αλλά στη γλώσσα τους είχε διατηρηθεί η ρουμέικη ονομασία του, «καμίλ».

Μετά τον θάνατο των μεγαλύτερων αδελφών, του Λεβόν και του Χρίστο, στο μέτωπο του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, κύριος βοηθός του πατέρα στην οικογένεια έγινε ο Γιουχίμ. Όπως και οι άλλοι γιοι του Δημήτρη, ξεχώριζε για τη μεγάλη σωματική του δύναμη. Ιδιαίτερα φημισμένος ήταν ο Λεβόν, ο ανίκητος παλαιστής του Σαρτανά. Πολλά χρόνια αργότερα, τη δεκαετία του 1970, ένας από τους παλιούς συμπολεμιστές του, όταν συνάντησε τον θείο μου, θυμήθηκε ένα περιστατικό από τον καιρό της στρατιωτικής τους θητείας. Ανάμεσα σε δύο γειτονικά συντάγματα οργανώθηκε αγώνας πάλης, και απέναντι στον Λεβόν έβαλαν έναν γίγαντα Ρώσο παλαιστή. Πάλεψαν για πολλή ώρα. Στο τέλος ο Ρώσος παλαιστής έριξε τον Λεβόν στο χώμα, και εκείνος έκλαψε από στενοχώρια, επειδή ήταν η πρώτη φορά στη ζωή του που τον είχαν νικήσει.

Μετά τον θάνατο του πατέρα, ο μεγαλύτερος στο σπίτι έγινε ο Γιουχίμ. Γνώριζε καλά το νοικοκυριό και διαχειριζόταν επιδέξια τις οικογενειακές υποθέσεις. Δίπλα του άρχισε σταδιακά να αποκτά δύναμη και κύρος ο νεαρός Κοσμάς.

Η ζωή του Κοσμά και ο γάμος με τη Ραΐσα

Ο Κοσμάς ήταν σβέλτος, δυνατός και παράτολμος νέος. Ήξερε πολύ καλά τα ρουμέικα τραγούδια, γι' αυτό και τον καλούσαν συχνά μαζί με τους φίλους του ως συνοδούς του γαμπρού στους γάμους. Αν πάλι δεν υπήρχε πρόσκληση, συχνά εμφανιζόταν μόνος του, και τότε τα πράγματα καμιά φορά κατέληγαν σε καυγά. Στη γειτονιά του ο Κοσμάς είχε μεγάλο κύρος. Εκεί δεν επέτρεπαν ούτε φωνές ούτε βρισιές, γιατί ήξερε να βάζει γρήγορα στη θέση του όποιον προκαλούσε φασαρία.

Τέτοιοι κανόνες δεν μπορούσαν να γίνουν ανεκτοί από όλους, και κάποιοι έψαχναν αφορμή να του κάνουν κακό. Μια φορά είπαν στον Κοσμά ότι τον φίλο του, τον Μίσσα Χαγιά, τον είχαν χτυπήσει άγρια και τον είχαν ρίξει σε έναν λάκκο. Ο Κοσμάς και ο μεγαλύτερος αδελφός του, ο Γιουχίμ, πήγαν αμέσως εκεί και πράγματι βρήκαν τον νεαρό μισοπεθαμένο. Αφού έβγαλαν τον φίλο τους από τον λάκκο και τον πήγαν στο σπίτι, τα αδέλφια δεν άργησαν να απαντήσουν. Το ίδιο κιόλας βράδυ βρήκαν τους ενόχους και λογαριάστηκαν μαζί τους σκληρά.

Υπήρχαν όμως και τρυφερά αισθήματα στην καρδιά του Κοσμά. Γνώρισε τη Ράγια Κατσαράν και ήθελε να την παντρευτεί. Αλλά ο Σαβέλι Κατσαράν δεν ήθελε να δώσει την κόρη του σε έναν φτωχό και υπερβολικά θερμόαιμο νέο. Η άρνηση δεν σταμάτησε τον Κοσμά.

Ένα χειμωνιάτικο βράδυ οι νέοι μαζεύτηκαν στο σπίτι της Αλίτας, λίγα μόλις σπίτια μακριά από το πατρικό της Ραΐσας. Τα κορίτσια ασχολούνταν με το εργόχειρο, ύστερα άρχισαν τα παιχνίδια, και κανείς δεν πρόσεξε πως η ώρα πλησίαζε τα μεσάνυχτα. Όταν η Ραΐσα βγήκε στον δρόμο μαζί με τις φίλες της, τρεις νεαροί πρόβαλαν από το σκοτάδι και στάθηκαν μπροστά τους. Ανάμεσά τους αναγνώρισε αμέσως τον Κοσμά.

Εκείνη τη στιγμή την κυρίευσε ο φόβος. Οι νεαροί την απομάκρυναν γρήγορα από τις φίλες της, της έριξαν πάνω μια μεγάλη γούνα, την έβαλαν στο έλκηθρο και έφυγαν. Όταν το έλκηθρο σταμάτησε, η Ραΐσα κατάλαβε ότι βρισκόταν ήδη στο σπίτι του Γιουχίμ, του μεγαλύτερου αδελφού του Κοσμά. Από τον φόβο και την προσβολή που ένιωθε έκλαιγε γοερά, ώσπου η γυναίκα του Γιουχίμ, η Πιλάικα, την ηρέμησε, διαβεβαιώνοντάς την ότι δεν είχε τίποτα να φοβηθεί.

Το πρωί ο Σαβέλι πήρε την κόρη του πίσω στο σπίτι. Αλλά ύστερα από μια τέτοια απαγωγή, που θεωρούνταν μεγάλη ντροπή για την κοπέλα, δεν έφερε πια αντίρρηση στον γάμο. Σύντομα άρχισαν τα προξενιά.

Έτσι παντρεύτηκαν ο παππούς μου Κοσμάς και η γιαγιά μου Ράγια. Απέκτησαν πέντε παιδιά, και ανάμεσά τους ήταν η μητέρα μου.

Αντί επιλόγου

Ίσως όλα αυτά τα ονόματα και οι ιστορίες που συνδέονται με αυτά να είχαν από καιρό χαθεί μέσα στον χρόνο, αν δεν υπήρχαν οι οικογενειακές αφηγήσεις.

Για μένα όμως δεν ήταν απλώς διηγήσεις για το παρελθόν. Ο παππούς Κοσμάς, γέρος πια, αλλά ακόμη γερός και δραστήριος, με μάθαινε από μικρό να δουλεύω στον κήπο. Από εκείνον έμαθα να αγαπώ τη γη, όπως την αγάπησαν τόσες γενιές των προγόνων μας.

Η γιαγιά Ράγια, πάλι, στα γεράματά της καθόταν συχνά στο παράθυρο και κοιτούσε για ώρα μακριά. Μου φαινόταν ότι εκείνες τις στιγμές έβλεπε ξανά τα νιάτα της. Ύστερα γύριζε προς το μέρος μου και άρχιζε να διηγείται. Μέσα από αυτές τις ιστορίες ήταν σαν να ζωντάνευε μπροστά μου ένας ολόκληρος κόσμος, από τον οποίο δεν έχει απομείνει σχεδόν τίποτα.

Ίσως γι' αυτό θέλησα να καταγράψω αυτές τις ιστορίες, για να συνεχίσει να ζει αυτή η οικογενειακή μνήμη.